राष्ट्रिय कृषि गणना, २०७८

• नेपालमा पहिलो पटक वि.सं. २०१८ सालमा कृषि गणना सुरु भएको,
• वि.सं. २०१८ सालपश्च्यात प्रत्येक दश-दश वर्षको अन्तरालमा कृषि गणना हुँदै आएको,

• वि.सं. २०७८ मा सम्पन्न भएको यो गणना नेपालको इतिहासमा सातौं कृषि गणना,
• यो गणना नेपालको नयाँ संविधान बमोजिम संघीय संरचना (संघ, प्रदेश र स्थानीय तह) बनेपछिको पहिलो कृषि गणना,
• पहिलो पटक मुलुकका ७५३ वटै स्थानीय तह (पालिका) सम्मको गणना भएको,
• सञ्चालक निकाय: प्रधानमन्त्री तथा मन्त्रिपरिषद्को कार्यालय अन्तर्गतको राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय (साविकको केन्द्रीय तथ्याङ्क विभाग)
• गणना विधि र नमुना: छनोट विधि (Sampling Method) मा आधारित; देशभरका १३,५७६ गणना क्षेत्रबाट ३,३०,११२ कृषक परिवारहरू छनोट गरी विस्तृत विवरण संकलन गरिएको,
• प्रविधिको प्रयोग: तथ्याङ्क संकलनका लागि काठमाडौँ उपत्यकाका तीन जिल्लाहरूमा CAPI (Computer Assisted Personal Interviewing) अर्थात् ट्याब्लेटको प्रयोग गरिएको थियो भने बाँकी ७४ जिल्लाहरूमा PAPI (Pen and Paper Interview) अर्थात् कागजी प्रश्नावली विधि प्रयोग गरिएको,
• सन्दर्भ समय: कृषि कार्यहरूको विवरण संकलन गर्न पुष १७, २०७७ देखि पुष १६, २०७८ सम्मको अवधिलाई सन्दर्भ समय मानिएको;  जग्गा र पशुपन्छीको संख्याको हकमा भने गणनाको दिनलाई आधार मानिएको,
• स्थलगत कार्यको अवधि: मुख्य स्थलगत कार्य वि.सं. २०७९ वैशाख ६ गतेदेखि जेठ १९ गतेसम्म जम्मा ४५ दिन लगाएर सम्पन्न गरिएको,
• मुख्य उद्देश्य: कृषि विकासका लागि योजना तर्जुमा गर्न, नीति निर्माण गर्न र अनुगमन तथा मूल्याङ्कनका लागि आवश्यक पर्ने आधारभूत संरचनागत तथ्याङ्क (Benchmark Statistics) उपलब्ध गराउनु,

जग्गाको आकार र प्रदेश अनुसार कृषक परिवार संख्या:

• नेपालमा कुल कृषक परिवार: ४१,३०,७८९ (यसमध्ये ९६.८ प्रतिशत (३९,९९,२८५) सँग जग्गा छ भने ३.२ प्रतिशत (१,३१,५०४) परिवार जग्गा विहीन (पशुपन्छी मात्र पाल्ने))

कृषिचलनको जग्गाको आकार अनुसार कृषक परिवार संख्या:

प्रदेश अनुसार कृषक परिवार संख्या:

सिँचाइ र बालीनाली:

सिँचाइको स्रोत अनुसारको क्षेत्रफल (हेक्टरमा):

अस्थायी बाली (Temporary Crops) को क्षेत्रफल विवरण:

• कुल १७,३०,९८१ हेक्टर जग्गा अस्थायी बालीका लागि प्रयोग गरिएको भए तापनि बहुबाली प्रणाली (Multiple Cropping) का कारण बाली लगाइएको कुल क्षेत्रफल त्योभन्दा बढी देखिएको,

स्थायी बाली (Permanent Crops) को क्षेत्रफल विवरण:

• नेपालमा स्थायी बालीका लागि प्रयोग गरिएको कुल क्षेत्रफल १,४५,३६२.९ हेक्टर रहेको,

• २०७८ को बाली सघनता दर: १.९१ ((यसको अर्थ नेपाली कृषकहरूले वर्षमा औसत दुईवटा बाली लगाउने गरेका,)

कृषि औजार तथा साधनको प्रयोग:

प्रमुख बालीमा कृषि सामग्रीको प्रयोग:

पशुपन्छी पालन र मत्स्यपालनको अवस्था:

पशुपन्छीको संख्या सम्बन्धी विवरण:

• नेपालमा पशुपालन गर्ने कृषक परिवारको संख्या ३४,०५,०१४ पुगेको,

मत्स्यपालन र अन्य सहायक कृषि क्रियाकलाप:

कृषि वित्तीय (ऋण र बीमा) तथा सरकारी सहयोग (अनुदान):

कृषि ऋणको स्रोत:

• कुल कृषक परिवारमध्ये ११.७ प्रतिशत (४,८३,२०८ परिवार) ले कृषि ऋण लिएका,

कृषि ऋणको आवश्यकता र उद्देश्य:

कृषि बीमाको अवस्था:

• कुल कृषक परिवारमध्ये केवल ४.४ प्रतिशत (१,८२,४४१ परिवार) ले मात्र कृषि बीमा गरेका,

सरकारी अनुदान प्राप्त परिवार:

• कुल कृषक परिवारमध्ये ७.५ प्रतिशत (३,०८,५१२ परिवार) ले मात्र सरकारी अनुदान प्राप्त गरेका,

कृषि क्षेत्रमा संलग्न जनशक्ति, मुख्य कृषकको अवस्था र कृषक परिवारको सामाजिक पक्ष:

मुख्य कृषकको विवरण:

कृषि कामदारको अवस्था:

कृषक परिवार जनसङ्ख्या र सामाजिक पक्ष:

• मुलुकका कुल घरपरिवार मध्ये ६२ प्रतिशत कृषक परिवार रहेका,
• कुल कृषि जनसंख्या: १,९४,४७,९५५ (पुरुष: ४९.१%, महिला: ५०.९%),
• औसत परिवार सदस्य संख्या: ४.७ जना (२०६८ मा ५.४ जना थियो),
• शैक्षिक स्थिति (५ वर्षमाथि): ८३% साक्षर र १७% निरक्षर,
• पेशागत स्थिति: कृषक परिवारका १० वर्ष माथिका सदस्यहरू मध्ये ५२% को मुख्य पेशा कृषि रहेको,
• कृषि तालिम: कृषक परिवारका ६ प्रतिशत (९,८५,०००) सदस्यले मात्र औपचारिक कृषि तालिम लिएका,
• निर्णयमा सहभागिता: ६० प्रतिशत कृषक परिवारका सदस्यहरूले कृषि सम्बन्धी निर्णयमा आफ्नो सहभागिता रहने बताएका,

उमेर समूह अनुसार मुख्य कृषकको हिस्सा:

राष्ट्रिय कृषिगणना २०७८: अन्य मुख्य तथ्याङ्कहरू

राष्ट्रिय कृषि गणना, २०७८ र २०६८ को आधारभूत तथ्यहरूको तुलनात्मक तालिका: