नेपालका ऐतिहासिक व्यवस्थाहरू र अड्डाहरू
१. शाहकालका प्रमुख व्यवस्थाहरू
यो खण्ड विशेष गरी पृथ्वीनारायण शाह र रणबहादुर शाहको पालामा स्थापित व्यवस्थाहरूमा केन्द्रित;
| क्रम | अड्डा/प्रथा | संस्थापक/काल | मुख्य कार्य तथा विशेषता |
| १ | पजनी प्रथा | पृथ्वीनारायण शाह | कर्मचारी र सैनिक प्रशासनको समीक्षा, नवीकरण र छानीछानी पुनः नियुक्ति गर्ने प्रणाली। |
| २ | मरवट नीति | पृथ्वीनारायण शाह | युद्धमा ज्यान गुमाउने सिपाहीका सन्ततिलाई आर्थिक सहायता (जग्गा) प्रदान गर्ने नीति। |
| ४ | खान्गी | पृथ्वीनारायण शाह | सैनिकहरूलाई आर्थिक र भौतिक सहयोग प्रदान गर्ने प्रथा। |
| ५ | कुमारी चोक | पृथ्वीनारायण शाह | समग्र देशका सम्पूर्ण कार्यालयहरूको आम्दानी-खर्चको हिसाबकिताब (लेखापरीक्षण) गर्ने र आर्थिक अनियमिततामा कारबाही गर्ने अड्डा। |
| ६ | मुन्सीखाना | रणबहादुर शाह र भिमसेन थापा | परराष्ट्र सम्बन्ध हेर्ने, राहदानी/पासपोर्टको व्यवस्था गर्ने र नेपालको सिमानाको संरक्षण गर्ने केन्द्रीय निकाय। |
| ७ | समरजंग कम्पनी | रणबहादुर शाह | दरबारको सुरक्षाका लागि स्थापित सैनिक टुकडी। (राणाकालमा 'चप्रासी कम्पनी' भनिन्थ्यो)। |
२. राणाकालका प्रमुख व्यवस्थाहरू
यो खण्ड जङ्गबहादुरदेखि चन्द्रशमसेरसम्म का राणा प्रधानमन्त्रीहरूले स्थापित गरेका प्रमुख अड्डा र व्यवस्थाहरूमा केन्द्रित;
| क्रम | अड्डा/प्रथा | संस्थापक/काल | मुख्य कार्य तथा विशेषता |
| १ | एग्नेट प्रथा | जङ्गबहादुर राणा | प्रधानमन्त्रीको रोलक्रम सुरुमा भाइहरूमा अनि पछि मात्र छोराहरूमा जाने व्यवस्था। |
| २ | कौशल अड्डा | जङ्गबहादुर राणा | ऐन कानुन तर्जुमा गर्ने, रायसल्लाह दिने अड्डा। यसै अड्डाले वि.सं. १९१० को मुलुकी ऐन तयार गरेको। |
| ३ | जंगी बन्दोबस्त अड्डा | जङ्गबहादुर राणा (वि.सं १९०८) | सैनिकहरूको भर्ना, तालिम, लगत राख्ने लगायतका सैनिक व्यवस्थापन गर्ने। |
| ४ | कौशीतोषाखाना | जङ्गबहादुर राणा | सम्पूर्ण राष्ट्रसेवकको तलब, भत्ता, निवृत्तिभरण (पेन्सन) प्रदान गर्ने र राज्यको खर्च व्यवस्थापन गर्ने। |
| ५ | मुलुकीखाना | जङ्गबहादुर राणा | मुलुकको कुल आम्दानीको ढुकुटीको रूपमा रहेको (हालको राष्ट्र बैंकजस्तै)। नोट निष्कासन समेत गर्ने। |
| ६ | तेजारथ अड्डा | रणोद्विप सिंह | कर्मचारीहरूलाई नगद ऋण प्रदान गर्ने उद्देश्यले स्थापित। |
| ७ | दौडाहा प्रथा | वीर शमसेर | जिल्लास्तरका कार्यालय र कर्मचारीहरूको क्रियाकलाप (सुपरिवेक्षण) हेर्ने घुम्ती निरीक्षण प्रणाली। |
| ८ | गोश्वारा अड्डा | वीर शमसेर | जिल्लास्तरका विभिन्न कार्यालयहरूको व्यवस्थापन गर्ने। |
| ९ | अपिल अड्डा | वीर शमसेर / देव शमसेर (पुनर्संरचना) | अदालत गोश्वारालाई वि.सं. १९५७ मा पुनर्संरचना गरी देवानी र फौंजदारी मुद्धाको अपिल सुन्ने व्यवस्था। |
| १० | खड्ग निशाना अड्डा | चन्द्रशमसेर (वि.सं १९६४) | लालमोहरको सट्टा ऐनसरह मान्यता प्राप्त खड्ग, त्रिसूल, धनुको चिन्ह तथा श्री ३ को हस्ताक्षर छाप लागेको कागज जारी गर्ने। |
| ११ | बिन्तिपत्र निक्सारी अड्डा | चन्द्र शमसेर | न्यायिक निकायहरूबाट भएका देवानी फौंजदारी मुद्धाको अन्तिम पुनरावेदन सुन्ने सर्वोच्च न्यायिक अड्डा। |
३. मल्लकाल तथा न्यायिक व्यवस्थाहरू
| क्रम | अड्डा/प्रथा | संस्थापक/काल | मुख्य कार्य तथा विशेषता |
| १ | कोटिलिङ (कोटलिङ) | मल्लकाल | राणाकालसम्म प्रख्यात चार अदालतहरू (ईटाचपली, कोटलिङ, टक्सार र धनसार) मध्येको एक। देवानी र फौंजदारी मुद्धा हेर्ने। |
| २ | टक्सार अड्डा | मल्लकाल | सिक्का (मुद्रा) निष्कासन गर्ने उद्देश्यले स्थापित। चन्द्रशमसेरले 'टक्साल अड्डा' को नाममा पुनर्गठन गरे। |
