सूचना तथा प्रसारण विभाग
नेपाल सरकारका सूचना जनतासम्म पुर्याउने माध्यमका रूपमा राणा शासनको करिब आधा शताब्दीसम्म गोरखापत्र मात्र एक मात्र साधन थियो। अन्तिम राणा प्रधानमन्त्री मोहन शम्शेरले २००५ सालमा प्रचार विभाग स्थापना गरे।
२००७ सालमा प्रजातन्त्रको स्थापना भएपछि उक्त विभागलाई "प्रचार–प्रसार विभाग" नाम दिई गृहमन्त्रालय अन्तर्गत राखियो। त्यसपछि विभिन्न समयमा यसको नाम र जिम्मेवारी परिवर्तन हुँदै— प्रचार विभाग, प्रचार–प्रसार विभाग, प्रेस सूचना विभाग, सूचना विभाग हुँदै अन्ततः नेपाल सरकारले मन्त्रिपरिषद्को निर्णयअनुसार २०७५ वैशाख ४ गते सूचना तथा प्रसारण विभाग कायम गरेको हो।
प्रजातन्त्रको पुनःस्थापनापछि नेपाली पत्रकारिता क्षेत्रमा विकासका अवसर खुल्न थाले पनि २०१५ सालमा प्रेस आयोगको स्थापनापछि मात्र यस विभागले पत्रकारितालाई आधुनिक युगमा प्रवेश गराउन महत्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गर्न थाल्यो।
नेपालको भौगोलिक अवस्था, इतिहास, पुरातात्त्विक सम्पदा, कला, संस्कृति, भाषा–भाषा, परम्परा, चाडपर्व तथा विविध पक्षसम्बन्धी जानकारी सम्पूर्ण नेपालभर प्रसारित गर्न र विश्वसामु नेपालको पहिचान प्रस्तुत गर्न विभाग सक्रिय रहँदै आएको छ।
२०७२ साल जेष्ठ ३० गतेदेखि यस विभागले नेपाल पत्रिका प्रकाशन गर्न थालेको हो। नेपाल पत्रिका हाल नेपाल सरकारको नीतिनिर्देशक पत्रिका बनेको छ। साथै, यस विभागले विभिन्न विद्वानहरूद्वारा लेखिएका तथा अनुवादित उपयोगी र ज्ञानवर्धक पुस्तक तथा सामग्रीहरू नि:शुल्क वितरण गर्दै आएको छ।
नेपाल सरकारका नीतिहरू प्रकाशित गर्ने, नेपाली कला, संस्कृति र मनोरञ्जनमा आधारित चलचित्र निर्माण–प्रदर्शन गर्ने, तथा आमा, हिजो–आज जस्ता चलचित्रमार्फत जनचेतना फैलाउने कार्यमा समेत विभाग संलग्न भएको छ।
प्रमुख कार्यहरू
सूचना तथा प्रसारण विभाग नेपाल सरकारका सूचनाहरू प्रवाह गर्ने, पत्रकारहरूको पेशागत हकहितको संरक्षण गर्ने, पत्रकारिताको मर्यादित र संस्थागत विकासमा योगदान गर्ने लक्ष्यमा प्रतिबद्ध छ। यस क्रममा–
-
पत्रकारलाई प्रेस प्रतिनिधि प्रमाणपत्र उपलब्ध गराउने
-
पत्रपत्रिका तथा पत्रकारहरूको अभिलेख संकलन गर्ने
-
पत्रकारहरूको क्षमता विकास गर्ने
-
श्रमजीवी पत्रकारलाई तालिम तथा छात्रवृत्ति प्रदान गर्ने
-
कार्यरत पत्रकारका लागि दुर्घटना बीमा र घुम्ती शिविर सञ्चालन गर्ने
-
वरिष्ठ पत्रकारलाई वृत्ति प्रदान गर्ने
यसबाहेक विभागले सार्वजनिक सूचनाहरू एकै थलोमा संकलन गर्न सूचना हब निर्माण गरेको छ, नेपाल सरकारका आधिकारिक तथ्याङ्क प्रकाशन गर्न फोटो बैंक स्थापना गरेको छ।
प्रकाशन तथा वितरण
विभागले नियमित रूपमा विभिन्न प्रकाशन गर्दै आएको छ, जसमा–
-
नेपाल परिचय
-
नेपाल : विविधतामा एकता पुस्तक
-
नेपाल द्वैमासिक पत्रिका
-
शुभकामना डायरी
-
नेपाल सरकारको आधिकारिक क्यालेन्डर
त्यस्तै, राष्ट्रप्रमुख, सरकारप्रमुख तथा विदेशी पाहुनाको भ्रमण, सम्बोधन र सरकारी कार्यक्रममा संलग्न फोटोग्राफी, प्रकाशन, अभिलेखीकरण तथा नि:शुल्क वितरण गर्ने कार्य पनि यस विभागले गर्दै आएको छ।
प्रसारण नियमन
२०७५ सालदेखि विभागले प्रसारण सम्बन्धी जिम्मेवारी समेत सम्हाल्दै आएको छ। यसअन्तर्गत–
-
रेडियो सञ्चालन संस्था
-
राष्ट्रिय टेलिभिजन सञ्चालन र वितरण
-
नेपाल परिचय संस्था
-
विदेशी टेलिभिजनका मध्यस्थ (uplink/downlink) र सिग्नल वितरण संस्थालाई इजाजत तथा नियमन
-
सञ्चार उपकरण (जस्तैः ट्रान्समिटर, वाकी–टाकी, मोबाइल जस्ता उपकरण) को लाइसेन्स जारी तथा नियमन
-
उपकरणहरूको बिक्री–वितरण तथा आयात सिफारिस
त्यसैगरी अन्तर्राष्ट्रिय मापदण्डअनुसार उपकरण परीक्षणको व्यवस्था समेत विभागले गर्दै आएको छ।
