नेपाली वास्तुकला र तिनका विशेषता

नेपाली वास्तुकला र तिनका विशेषता

नेपालको प्राचीन मन्दिरहरू वास्तुशैली र कलाको दृष्टिले मुख्यतया तीन प्रकारमा वर्गीकृत गर्न सकिन्छ:

१. तले शैली (प्यागोडा शैली)

तले शैली हिन्दू धार्मिक परम्परासँग जोडिएको प्रमुख नेपाली वास्तुशैली हो। यो शैलीका मन्दिरहरू पूजाआजा, भक्ति, र प्रदक्षिणा गर्ने उद्देश्यले निर्माण गरिन्छन्। यस शैलीमा मन्दिरहरू प्रायः बहुतले (बहु-तह) हुने गर्दछन् र प्रत्येक तलामा छानाहरू तह–तहमा हुने गर्छन्।

विशेषताहरू:

• प्राङ्गणमा कलात्मक संरचनाहरू

• विशेष प्रकारको गर्भगृह

• तह–तहमा परेका छाना

• टुँडाल र तोरणहरूको प्रयोग

• इँटा र काठको सन्तुलित संयोजन

• मन्दिरको बीच भागलाई खोक्रो राख्ने प्रचलन

• अत्यधिक अलङ्कृत सजावट

तले शैलीका केही प्रमुख मन्दिरहरू:

• पशुपतिनाथ मन्दिर

• चाँगुनारायण मन्दिर

• न्याँतपोल मन्दिर (भक्तपुर)

२. शिखर शैली

शिखर शैलीका मन्दिरहरू चुचुरो भागतिर उचालिँदै जाने र छाना नभएका, तर गुम्बज वा शिखरजस्ता संरचनाबाट घामपानीबाट सुरक्षित रहने किसिमका हुन्छन्। यस्तो शैली भारतको गुप्त वंशकालदेखि सुरु भएको मानिन्छ र नेपालमा लिच्छविकालदेखि मल्लकालसम्म लोकप्रिय रह्यो।

विशेषताहरू:

• तह–तहको पेडेस्टल (आधार) माथि शिखरको निर्माण

• एउटा मात्र मण्डप अगाडि बनाइने

• प्रदक्षिणा मार्गको व्यवस्था

• गर्भगृहमा मूल देवताको मूर्ति स्थापना

• छाना नभई शिखर नै छानाको रूपमा प्रयोग

• शिखर उचाइतर्फ सानो हुँदै जानु

• आमलक, छत्र, गजुर जस्ता सजावटी तत्वहरूको प्रयोग

• त्रिरथ, पञ्चरथ, सप्तरथ जस्ता रथ आकारहरूको कल्पना

शिखर शैलीका प्रमुख मन्दिरहरू:

• पाटनको श्रीकृष्ण मन्दिर

• पाटनको महाबौद्ध मन्दिर

• पशुपतिक्षेत्रको ब्रह्मा मन्दिर

• भक्तपुरको वत्सलादेवी मन्दिर

• स्वयम्भूस्थित प्रतापपुर र अनन्तपुर

• पाटनको च्यासिँदेग

• शङ्खमूलको जगन्नारायण मन्दिर

• बुङ्गमतीको मच्छिन्द्रनाथ मन्दिर

३. मिश्रित शैली

मिश्रित शैली भनेको विभिन्न वास्तुशैलीहरूको संयोजन हो। नेपालमा यसको उत्कृष्ट उदाहरण जनकपुरस्थित जानकी मन्दिर हो। भारतको टिकमगढका राजा प्रतापसिंह र रानी वृषभानुकुमारीले वि.सं. १८९५ मा निर्माण सुरु गरी १२ वर्षमा सम्पन्न गरेका थिए।

यो मन्दिरमा राजपुत, मुगल, शिखर, र गुम्बज शैलीहरूको संयोजन पाइन्छ।

निष्कर्ष

नेपाली मन्दिरहरूमा तिनवटा प्रमुख वास्तुशैली पाइन्छन्—तले शैली, शिखर शैली, र मिश्रित शैली। यी शैलीहरूले न केवल धार्मिक आस्थाको अभिव्यक्ति गर्छन्, तर नेपाली कला, संस्कृति र प्राचीन भवन निर्माणकला पनि समेटेर राख्छन्।